İnsan-Doğa Etkileşimi
Doğal ortam; insan etkisinin olmadığı ya da sınırlı olduğu, doğal süreçlerle oluşmuş, canlı ve cansız varlıkların etkileşim içinde bulunduğu, doğal döngülerin ve ekosistemlerin işlediği bir bütündür. Doğal ortam beş ana unsurdan meydana gelmektedir. Bunlar;
- Litosfer (Taş küre): Yer kabuğunu oluşturan kayaçlar, yer şekilleri ve topraklardan oluşmaktadır.
- Atmosfer (Hava küre): Dünya’yı çepeçevre saran çeşitli gazlardan oluşan ve tüm iklim olaylarının meydana geldiği tabakadır.
- Hidrosfer (Su küre): Litosfer üzerinde bulunan deniz, okyanus, akarsu ve göl gibi yer üstü suları ile yer altı sularından oluşur.
- Kriyosfer (Buz küre): Donmuş topraklar, buzullar ve sürekli karla kaplı alanlardan oluşur.
- Biyosfer (Canlılar küresi): Atmosfer, litosfer, kriyosfer ve hidrosferde yaşayan tüm canlılardan oluşur.
Doğal sistem içinde insan etkisi olmadan, kendiliğinden meydana gelen ve doğal süreçlerle gerçekleşen olaylara ise doğa olayı denir.
Doğal ortamı oluşturan unsurlar
Doğal ortamı oluşturan bu beş doğal unsur birbirleriyle sürekli etkileşim hâlindedir. Örneğin hidrosferdeki sular Güneş ışınlarının etkisiyle ısınıp buharlaşarak atmosfere yükselir. Belli bir yükseltiye ulaştıktan sonra yoğunlaşıp doyma noktasına ulaşan bu sular, yağış olarak litosfere düşer. Litosfere düşen suların bir kısmı, yer altına sızarak yer altı sularını oluştururken bir kısmı da yüzey akışıyla deniz ve okyanuslara tekrar döner; hidrosfere karışır. Yağışlarla yeryüzüne inen sular, biyosferdeki canlılar tarafından kullanılır. Böylece bir döngü oluşur. Oluşan bu döngünün bozulmaması için doğal ortamların korunması son derece önemlidir.
Suyun doğal ortamlar arasındaki dolaşımı
Doğal ortamı oluşturan unsurlar nasıl birbiriyle sürekli etkileşim hâlindeyse insan da doğal ortamla etkileşim hâlindedir. İnsanlar, doğal ortamı etkilediği ve değiştirdiği gibi aynı zamanda doğal ortamdan da etkilenmektedir. İnsanların sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleri sonucunda doğal ortamda oluşturduğu yaşam alanına beşerî ortam adı verilir. Doğal ve beşerî ortamın etkileşiminden oluşan, tüm doğal ve beşerî unsurları ve süreçleri kapsayan bütüne coğrafi ortam denir.
İnsanın Doğa İle Etkileşiminde Coğrafyanın Rolü
Coğrafya; coğrafi ortamda doğal süreçler içerisinde meydana gelen değişimleri, insan etkinlikleriyle şekillenen beşerî ortamdaki değişimlerin oluşumunu, nedenini, sonucunu ve dağılışlarını açıklayan bilim dalıdır. Coğrafya, yeryüzündeki doğa olaylarını ve insan faaliyetlerini incelerken bunlar arasında ilişki kurar. Böylece, olaylara daha bütüncül bir yaklaşımla ve coğrafi bakış açısıyla bakabilmemizi sağlar. Örneğin bir yerleşim alanının gelişmesinde etkili olan (yeryüzü şekilleri, iklim koşulları, sanayi faaliyetleri, ulaşım olanakları vb.) doğal ve beşerî faktörler bir bütün hâlinde ortaya konur. Herhangi bir bölgede yapılacak yatırımların belirlenmesi, ulaşım ağlarının kurulması, yerleşim alanlarının oluşturulacağı alanların seçimi için coğrafi çalışmalara ihtiyaç vardır. Coğrafya biliminin temel amaçlarından biri, insanın doğayı tanımasını ve doğayla uyum içerisinde yaşamasını sağlamaktır. Geleceğe yönelik planlamalar yapılırken coğrafyanın çalışma yöntemlerinden ve verilerinden yararlanmak, doğal çevrenin korunmasında ve bunun sürdürülebilir olmasında son derece önemlidir. Aksi takdirde yapılacak yatırımlar büyük ölçüde emek, zaman ve can kaybına neden olabileceği gibi doğal çevrenin de tahrip edilmesine yol açacaktır.
